Юу продуктларында хелатлаучы агентларның роле
Хелат, хелатлаучы агентлар тарафыннан барлыкка килгән хелат, грек телендәге Chele сүзеннән килеп чыккан, ягъни краб тырнагы дигәнне аңлата. Хелатлар металл ионнарын тотучы краб тырнаклары кебек, алар бик тотрыклы һәм бу металл ионнарын алып ташлау яки куллану җиңел. 1930 елда Германиядә беренче хелат - авыр металл белән агулану авыруларын дәвалау өчен ЭДТА (этилендиамин тетрауксус кислотасы) хелаты синтезланган, аннары хелат көндәлек химик юу, азык-төлек, сәнәгать һәм башка кулланылышларда кулланылган.
Хәзерге вакытта дөньяда хелатлаучы агентларның төп җитештерүчеләре арасында BASF, Norion, Dow, Dongxiao Biological, Shijiazhuang Jack һ.б. бар.
Азия-Тын океан төбәге хелат агентлары өчен иң зур базар булып тора, аның 50% тан артык өлеше һәм якынча 1 миллиард АКШ долларыннан артык базар күләме бар, ул кер юу чарасы, су чистарту, шәхси гигиена, кәгазь, азык-төлек һәм эчемлекләр сәнәгатендә кулланыла.
(ЭДТА хелатлаучы агентының молекуляр структурасы)
Хелатлаштыручы агентлар металл ионнарын контрольдә тоталар, аларның күп лигандларын металл ион комплекслары белән хелатлаштырып, хелатлар барлыкка китерәләр.
Бу механизмнан күп лигандлы күп молекулаларның шундый хелатлану сәләтенә ия булуын аңларга мөмкин.
Иң типикларының берсе - югарыда күрсәтелгән ЭДТА, ул металл белән хезмәттәшлек итү өчен 2 азот атомы һәм 4 карбоксил кислород атомы бирә ала, һәм 1 молекула ярдәмендә 6 координациясен таләп итә торган кальций ионын тыгыз урап ала, бу бик тотрыклы продукт барлыкка китерә һәм бик яхшы хелацияләү сәләтенә ия. Башка еш кулланыла торган хелаторларга натрий глюконаты, натрий глутамат диацетат тетранатрий (GLDA) кебек натрий фитаты, метилглицин диацетат тринатрий (MGDA) кебек натрий аминокислотасы, һәм полифосфатлар һәм полиаминнар керә.
Барыбызга да билгеле булганча, кран суында яки табигый сулыкларда плазмада кальций, магний, тимер бар, бу металл ионнары озак вакытлы баету көндәлек тормышыбызга түбәндәге йогынтыларны китерәчәк:
1. Тукыма тиешенчә чистартылмаган, бу исә кабыклар җыелуына, катылануга һәм караңгылануга китерә.
2. Каты өслектә яраклы чистарту чарасы юк, һәм пычкы калдыклары бар
3. Савыт-саба һәм пыяла савыт-сабадагы калдыклар
Суның катылыгы судагы кальций һәм магний ионнарының күләмен күрсәтә, һәм каты су юу эффектын киметә. Югыч порошокларда хелатлаучы агент судагы кальций, магний һәм башка металл ионнары белән реакциягә керә ала, шуның белән су сыйфатын йомшарта, кальций һәм магний плазмасының югыч порошоктагы актив матдә белән реакциягә керүенә юл куймый һәм юу эффектына тәэсир итми, шуның белән юу продуктының нәтиҗәлелеген арттыра.
Моннан тыш, хелатлаучы матдәләр шулай ук кер юу чарасы составын тотрыклырак итә һәм җылытканда яки озак вакыт саклаганда таркалуга бирешүчәнлеген киметә ала.
Кер юу порошогына хелатлаучы матдә өстәү аның чистарту көчен арттыра ала, бигрәк тә катулык аркасында юу эффекты зур булган урыннарда, мәсәлән, төньяк, көньяк-көнбатыш һәм су катылыгы югары булган башка урыннарда. Хелатлаучы матдә шулай ук су таплары һәм тапларның тукыма өслегенә утыруын булдырмый ала, шуңа күрә кер юу порошогы күбрәк үткәрүчән һәм кием өслегенә җиңелрәк ябышып, шул ук вакытта юу эффектын яхшырта. Аклыкны һәм йомшаклыкны яхшырта, интуитив эш сыйфаты соры һәм коры каты түгел.
Шулай ук каты өслекләрне һәм савыт-сабаларны чистартуда, кер юу порошогындагы хелатлаучы матдә кер юу порошогының эрү һәм таралу сәләтен яхшырта ала, шуңа күрә тап һәм кабырчыкларны җиңелрәк бетерергә мөмкин, һәм интуитив функция шунда ки, кабырчык кала алмый, өслек үтә күренмәлерәк һәм пыяла су пленкасын элеп куймый. Хелатлаучы матдәләр шулай ук һавадагы кислород белән кушылып, металл өслекләрнең оксидлашуын тоткарлаучы тотрыклы комплекслар барлыкка китерә ала.
Моннан тыш, хелатлаучы агентларның тимер ионнарына хелатлаштыру эффекты датны бетерү өчен торба чистарту чараларында кулланыла.